تعتبر حروف الجرّ من أهمّ حروف المعانی فاعلیة؛ حیث نری علماء النّحو قد قدّموا تقسیمات متعدّدة من جوانب متعدّدة وحیثیات مختلفة، لکنّهم لم یعربوا عن تقسیمها إلی قسمین: متعدِّد المعنی ویشمل سبعة أحرف: «مِن، عن، إلی، علی، فی، اللام، الباء»، و أُحادی المعنی ویحتوی علی بقیة حروف الجرِّ. والمناط فی هذا التقسیم الجدید وجود استعمالات متعدّدة خاصّة فی هذه الحروف السّبعة وانعدام هذه الاستعمالات فی بقیة حروف الجرّ. وهو الذی دفعنا إلی الاستظهار بذلک التّقسیم لندعم به علی ادّعاء جدّته. وهذه التوظیفات الخاصّة المتعدّدة هی کما یلی: کثرة معانی هذه الحروف السّبعة وتعدّدها، وتوسّطها لتعدیة أفعال تتعدَّی إلی المفعول بواسطة، ومشتقات تلک الأفعال، واستعمال هذه الحروف فی أکثر القیود المرکّبة أو التّرکیبات الکِلمیة القیدیة، وکون هذه الحروف زائدة فی أحایین، وأخیراً استخدامها فی مقولات التضمین والمنصوب بنزع الخافض واستبدال الحروف، وانجرار ظروف غیر متصرّفة بسبب عدد من الحروف السّبعة هذه.وأهمّ ما ینتج عن قبول هذا التقسیم بعد الإتیان بشیء جدید لا یوجد عند القدامی والمعاصرین بوضوح وتسلسل یسهل استیعابه، هو التعّرف الأفضل علی أنواع الأفعال و المفاعیل المنوّعة والقیود والتراکیب.

چکیده عربی:بعد أن فرغ علماء النحو من جمع المادة اللغویة التی أرادوا تقعیدها من وسط شبه الجزیرة العربیة، و بعد أن نسقوها و صنفوها تحت عناوین بارزة تستغرق جمیع مناحی الکلام العربی و مرافقه، بعد القیام بکل تلک المراحل المنهجیة اعتقدوا بوجود مرحلة منهجیة أخری أوجبوا علی أنفسهم إنجازها و القیام بها، و هذه المرحلة هی علمیة التعلیل، فذکروا لکل ظاهرة من ظواهر اللغة، و لکل مسألة من مسائل النحو و الصرف علة لتساعد علی سرعة الفهم و تسهیل عملیة التعلم و التعلیم. لکنهم لم یتزمتوا فی القول بحتمیة العلل التی ذکروها. بل صرحوا باحتمالیتها و عدم قطعیتها، و لقد اتصفت التعلیلات التی وردت فی کتاب سیبویه بأنها نابعة من حس لغوی مستنبط من استعمالات کلامیة مختلفة باختلاف المعانی و الأحوال الکلامیة. و قد خصت هذه المقالة لشرح أمثلة للتعلیل بالحمل علی المعنی منتخبة من کتاب سیبویه.   چکیده فارسی:علمای نحو بعد از جمع آوری کاربردهای مختلف زبان عربی از وسط شبه جزیره العرب و مرتب کردن آنها تحت عنوان هایی آشکار که تمامی زوایا و اصول زبانی را در بر می گیرد، به قاعده مند کردن زبان عربی پرداختند. و بعد از طی مراحل قانون مندی بر خودشان واجب دانستند که به ایجاد مرحله اصولی دیگری همت بگمارند، و آن مرحله، عمل علت شناسی بود. و در پی آن برای هر پدیده ای از پدیده های زبان و هر مساله ای از مسائل علوم نحو و صرف علتی ذکر کردند تا فهم مطالب آسان شود، و در واقع تعلم و تعلیم زبان عربی آسان شود. ولی با این وجود، آنها به عدم قطعیت و حتمی بودن علت های یافت شده اعتقاد داشتند و تمام علت هایی که در کتاب سیبویه با آنها قواعد نحوی علت یابی شده، برخاسته از ادبیات عربی است و از کاربردهای زبانی مختلف با معانی و حالات زبانی مختلف استنباط شده است. و این مقاله به شرح مثالهایی از علت شناسی سیبویه در الکتاب بر اساس حمل کردن کاربردها بر معنای آنها می پردازد.

چکیده فارسی:حقیقت معنا چیست؟ مقوله ای ذهنی است یا خارجی؟ و یا امری متفاوت با آن دو؟ چه رابطه ای است میان معنا و کاربرد؟ اینها برخی از پرسش های کلیدی در باب هستی شناسی معنایند. شناخت حقیقت معنا، گامی بنیادین برای تحلیل انواع گزاره هاست. در تبیین ماهیت معنا، آرای متفاوتی میان فیلسوفان به ویژه فلاسفه زبان در غرب مطرح است. برخی معنا را همان مصداق، و برخی آن را رابطه میان لفظ و مصداق می دانند. جمعی از جمله جان لاک، معنا را تصور یا نوعی ایده ذهنی برمی شمارند. کسانی نیز حقیقت معنا را در واکنش های رفتاری و خارجی افراد به کلمات جست وجو می کنند. ویتگنشتاین در مرحله اولیه زیست فلسفی خود بر «نظریه تصویری معنا» تکیه داشت؛ اما بعدها دیدگاه کاربردی یا ابزاری معنا را مطرح کرد. جان آستین نیز همچون ویتگنشتاین تکیه خود برای تحلیل معنا را بر کاربرد قرار داد. در میان اندیشمندان اسلامی، علمای اصول، اغلب در بحث از حقیقت وضع و رابطه آن با موضوع له به این مساله پرداخته اند.در نوشتار پیش رو پس از تبیین و ارزیابی دیدگاه ها، نظر برگزیده را بیان می کنیم. بر این اساس، معنا همان صورت ذهنی است، بدون لحاظ ذهنیت. به عبارت دیگر، معنا مساوی محکی یا معلوم بالذات است که در برابر مفهوم (حاکی) و مصداق (معلوم بالعرض) است.   چکیده عربی: ماهی حقیقة المعنی؟ و هل هو من المقولة الذهنیة أو الخارجیة؟ أو أمر آخر یختلف عنهما؟ و ماهی العلاقة بین المعنی و التطبیق؟ هذه بعض الأسئلة الرئیسیة التی تتعلق بأنطولوجیة المعنی. و یعد التعرف علی حقیقة المعنی خطوة أساسیة فی تحلیل القضایا. و قد طرحت فی الغرب آراء مختلفة من قبل الفلاسفة و خاصة فلاسفة اللغة حول هذه المسألة، فالبعض ذهب إلی القول بأن المعنی هو المصداق عینه، و البعض الآخر یعتقد بأنه العلاقة بین اللفظ و المصداق. و هناک طائفة من الفلاسفة و من جملتهم (جان لوک) یعتبر المعنی بأنه تصور أو فکرة عقلیة. فی حین یتجه آخرون إلی البحث فی ردود الأفعال السلوکیة للأفراد من استخدام الألفاظ. و قد اعتمد ویتجنشتاین علی النظریة التصویریة للمعنی فی المرحلة الأولی من حیاته الفلسفیة و لکنه عدل عنها إلی طرح النظریة التطبیقیة للمعنی فیما بعد. و هکذا جان آستین نحی نفس منحی ویتنجشتاین فی الاعتماد علی التطبیق فی تحلیل المعنی. و أما فی العالم الإسلامی فلقد تعرض علماء الأصول خاصة من بین العلماء الاسلامیین إلی هذه المسألة غالبا من خلال البحث فی حقیقة الوضع و علاقته بالموضوع له.

لقد واجهت العماره الإسلامیه الیوم مشکله اساسیه وهی ضیاع حقیقه هذه العماره وجوهرها والغفله عن بعد من ابعادها المهمه وهی العلاقه بین الماده والمعنی. فالعماره الإسلامیه فی الاغلب تلفت انتباه کثیر من المستشرقین الذین ینتمون إلی ثقافات مختلفه وحضارات متنوعه، فلذلک هذه الجماعه فی بحوثهم عن العماره الإسلامیه یکتفون بدراسه مظاهر جمالها الخارجیه، ویغفلون عن حقیقه هامه وهی ان الزخارف والزرکشات والتنمیقات المتمثله فی هذه العماره فی ظاهر الامر لیست إلا مظهرا وصورا خارجیه، والحقیقه المغفوله عنها هی ان العماره الإسلامیه بوصفها لها إمکانیه لان تتغیر وفقا للتغیرات الزمنیه والمکانیه. فهذه الدراسه تهدف إلی کشف حقیقه هامه وهی وجوب التفکیک بین جمال العماره الإسلامیه البصری والحقیقه الکامنه وراء هذا الجمال الظاهری. وتتناول هذه المقاله العلاقه العمیقه الموجوده بین الصوره والمعنی فی العماره الإسلامیه، کما تدرس العلاقه الوثیقه بین الفن الذی یمارسه المعمار المسلم کفنان وبین افکاره، فهناک دلالات واضحه تدل علی إنتقال المفاهیم من عالم المعنی إلی عالم الصوره والماده، والامر کذلک بالنسبه لموضوع الرموز وفکها فی هذه العماره، حیث تنتقل الرموز ایضا من عالم المعنی إلی عالم الصوره، فهذا هو الموضوع الذی یزید من اهمیه العماره الإسلامیه بالنسبه للعمارات الاخری. بناء علی ذلک فإن التجلی من اهم مراحل تبدیل المعنی بالصوره، ای إیصال الغیاب إلی الظهور، هذا الظهور یمتلک صورا متفاوته فی دایره الحوزات الفنیه المختلفه.

تعتبر قضیه اللفظ والمعنی من اهم الموضوعات فی الدراسات اللسانیه. یواجه الناقد او المترجم او الشارح إشکالیات هامه متعلقه بقضیه اللفظ والمعنی فی ممارسته کل نص ینطوی علی دقایق معنویه عدیده حیث انه یتخبط احیانا بین اختیار اللفظ والمعنی وتوظیف احدهما وإعطاء الاولویه والاصاله لای منهما؛ لان الفاظ النص فی کثیر من الاحیان تعطی معنی النص او طبقاته المعنویه الهویه والکیان ولربما لانقدر علی ترسیم ذات الاوجه المعنویه للنص نفسه بالفاظ اخری وبسایر الصیاغات البلاغیه والمعنویه والصوتیه والصرفیه والنحویه. یحاول البحث دراسه لسانیه لاصاله الالفاظ والمعانی وعلاقه بعضها بالبعض فی النصوص إضافه إلی دراسه نقدیه للنظریات المطروحه فی هذا المجال وتحلیل الصلات والعلاقات بین هذین العنصرین وکیفیه هذه العلاقات وابعادها معتمدا علی المنهج الوصفی التحلیلی. تبین من خلال البحث ان تخصیص الالفاظ بالمعانی المبدعه بین اهل اللغه مجرد انعقاد واتفاقیه حیث انهم یطلقون لفظا ما لمعنی ما بالإجماع علی ملامح محسوسه او معقوله لذلک المعنی او علی خصایص بصریه وسمعیه له کالالوان والاطر او مواصفاته او مطبقاته او تغیره او ثبوته او اسباب ظهوره او بعض معطیاته وما إلی ذلک من الاوجه التی تمهد الطریق لإطلاق لفظ لمعنی، کما وهناک لون من التماسک العمیق والعلاقه المتداخله بین الالفاظ والاوجه المعنویه فی النصوص والذی یخدم عملیه تبادل المرسلات لنص ما ویعبر عن قیمه الادبیه ویمنع نقد المعانی لمثل هذه النصوص او ترجمتها او تفسیرها دون الاهتمام بالفاظها ومعانیها الاولی والوضعیه.

تتناول هذه الدّراسة قراءة نصیّة نحویّة جدیدة للبردة، تتمثّل فی ظاهرة العدول أو الانزیاح التی وظّفها الشّاعر کعب فی إبداعه الصّلد، فأفرزت غنی ً فنیّاً، ودلالیّاً، من خلال لغته الشّعریّة التی تحمل طاقات إیحائیة، وإمکانات تعبیریّة، تمثّلت فی أنماط متعدّدة من العدول: النّحویّ والصّرفیّ؛ ذلک العدول الذی کشف عن بواطنها، وفتّق أسرارها ابن هشام الأنصاری فی شرحه قصیدة "بانت سعاد"، فدلّت الدّراسة علی قدرة ابن هشام العقلیّة علی استنباط الوجوه النّحویّة المتعددة، من مثل: النّقل، والقلب، والتناوب، وغیرها، وربطها بالمعنی؛ إذ یرجع تعدد المعنی إلی القراءات المتنوّعة للبیت الشّعری، فحاولت فی دراستی هذه إعادة إنتاج المعنی اعتماداً علی ربط النّحو بالدلالة. وهذا العدول عن الصیغ الأصلیّة فی السّیاق النّصّی له أبعاد بلاغیّة، ومقاصد بیانیّة، یعمد إلیه النّاظم، فیکشف عن وجه من وجوه البیان الدّلالی الّذی یفاجِئ المتلقی، ویثیر دهشته، لمخالفته القواعد المألوفة فی العرف اللغوی؛ ممّا یؤدّی إلی کسر النّظام النّحوی، والانحراف باللغة من مسار الجمود إلی التّطوّر حیث الإبداع، والتّوجّه نحو البؤر ذات الدّلالات المرکّزة التی تسهم فی تقویة المعنی بسبب التّوسّع الدّلالی فی الصّیغ والبنی التی تشتمل علیها النّصوص المدروسة.

إنّ ظاهرة التّأویل عند حازم القرطاجنی ترتبط ارتباطاً وثیقاً بإنتاج المعنی الذی یُعدّ نتیجة طبیعیة لعملیّة الإنشاء الأدبی. فالبلاغة عند حازم هی العلم الکلّی الذی تندرج تحت تفاصیل کلّیاته ضروب التّناسب والوضع، ولهذا کانت قراءته فی مجملها تمثیلاً لهذا الإطار البلاغی، وهذا ما تبیّن لنا من خلال معالجة حازم لقضیّة الغموض النّاتجة عن المعنی الإشکالی القابل لتأویلات متعددة. ویأتی الغموض عنده فی المنهج الرّابع تحت عنوان (الإبانة) التی تتجلّی فی مسألتین مهمّتین هما: صحّة المعانی وکمالها. وهذا ما جعل حازماً یصنّف قول شاعر ما، إذا أراد المدح أو الذم، فهو یعمد إلی الوصف وفق اتّجاهات مختلفة منها: وصف واجب، وهو الذی لا یتمّ الغرض إلاّ به، أو ممکن أو معتاد الوقوع، وکلّما توافّرت دواعی الإمکان فیه کان الوصف أوقع فی النّفس ویدخل فی حیّز الصحّة، أو ممتنع، وهو الذی یُتصوَّر وإن لم یقع، وهذا غیر مُستساغ إلاّ علی جهة من المجاز، أو مستحیل، وهو الذی لا یمکن وقوعه ولا تصوّره، وهذا أفحش ما یمکن أن یقع فیه جاهل بصناعة الشّعر.